Restauracija

Nakon II Svetskog rata, preživeli Jevreji iz Subotice nisu bili u mogućnosti da održavaju Sinagogu, te je u septembru 1978. godine predata gradu pod uslovima da bude restaurirana i korišćena u kulturne svrhe koje odgovaraju i njenoj prvobitnoj nameni.

Pokušaji da se Sinagoga obnovi traju vise od cetvrt veka. Radovi su izvođeni sporadično zbog hroničnog nedostatka sredstava kao i nesigurnih uslova tokom `90-ih godina za vreme raspada Jugoslavije i ratova koji su ga pratili.

Prvi koraci u spašavanju ove građevine bili su fotografsko snimanje i pravljenje dokumentacije 1978. godine. Te iste godine centralna kupola je ispravljena i podignuta pomoću hidrauličnih presa. Drvena krovna struktura je samo delimično obnovljena kao i crep koji je takođe samo delimično zamenjen. Ove popravke, kao i prateći radovi su trajali godinama zbog već pomenutog nedostatka sredstava.

Između 1985. i 1992. godine Sinagoga je korišćena kao zgrada za avangardno pozorište predvođeno poznatim režiserom Ljubišom Ristićem, ali to je samo doprinelo daljoj degradaciji građevine. Uprkos odrebama da rad pozorišta ne sme ometati restauraciju, Ristić je izveo brojne strukturalne promene uključujući i podizanje poda za oko 1,5 metar, adaptaciju prostorija za radionice i skladištenje, uklanjanje molitvenih klupa i postavljanje pokretnih tribina. Grejanje, vodovod i ventilacija nisu bili propisno postavljeni. Električni kablovi ispod novog poda nisu bili dobro izolovani, te je nekoliko puta dolazilo i do požara uzrokovanih kratkim spojem.

Uz sve to, avangardne predstave su uključivale i uvođenje životinja u Sinagogu i kao vrhunac, glumci su urinirali na sceni ispred nekadašnjeg oltara.

Tokom 1987. i 1988. godine obnovljene su sve slike na unutrašnjoj strani centralne kupole kao i gipsani cvetni ukrasi na stubovima i lukovima balkona odnosno galerije za žene, gornji kružni vitraži i polukružni vitraži na prizemlju centralne dvorane.

Izvedene su i dodatne poravke i izolacioni radovi na nekim delovima krova. Toaleti su izvedeni ispod bočnih stepeništa za potrebe pozorišta.

Tokom 1989. godine započete su intenzivne pripreme za nabavku svih elemenata neophodnih za rekonstrukciju fasade. Nove fasadne cigle koje su u skladu sa prvobitnim, poručeni su iz fabrika iz Osijeka i Đakova u Hrvatskoj, kao i fabrike Žolnai keramike iz Peča u Mađarskoj, koja je i proizvela prvobitne elemente a sada ponovo pravi fasadne dekoracije od terakote.

UNESCO-v komitet je 1989. godine posetio Suboticu, da bi Sinagoga bila uvrštena u UNESCO-vu listu Svetske kulturne baštine. Međutim, ratovi na području Jugoslavije devedesetih godina prvo su usporili a zatim potpuno zaustavili sve napore da se Sinagoga obnovi. Embargo koji je uveden Jugoslaviji u to vreme, finansijska kriza i nedostatak   stručnjaka sprečili su dalje popravke, što je naglo pogoršalo stanje u kojem se Sinagoga nalazila.

Godine 1996. a zatim i 2000. World Monument Fund je svrstao Sinagogu na listu stotinu najugroženijih građevina na svetu.

Poslednjih godina bilo je nekoliko pokušaja da se Sinagoga koristi u kulturne svrhe. Svetilište je 1994. godine bilo mesto komemoracije povodom obeležavanja 50. godišnjice deportacije subotičkih Jevreja, a spomenik žrtvama Holokausta je podignut ispred Sinagoge. Takođe, održano je nekoliko koncerata i izložbi, ali se sa tom praksom prestalo prvenstveno zbog lošeg stanja u kojem se građevina nalazi. Od maja 2002. godine Sinagoga je i mesto odvijanja verskih sluzbi za jevrejske praznike.

Oštećenja na krovu, rupe u stropu iznad ulaza od žičane mreže i oštećen olučni sistem dozvolili su curenje vode u unutrašnjost, što je uzrokovalo značajnu štetu delovima Sinagoge koji su bili obnovljeni, kao i onima koji još nisu.

Zahvaljujući donaciji Samuel H. Kress Fondacije, u aprilu 1999. godine četiri arhitekte Andraš Roman, Tamaš Fejerdi, Viktorija Aladžić i restaurator Klara Deak uz stručnu pomoć arhitekata Laslo Kiralja i Gabor Demetera su sastavili izveštaj o stanju Sinagoge u kojem je navedeno da su neophodne hitne zaštitne  mere.

U decembru 2000. godine, Jewish Heritage Grant Program i World Monuments Fund (WMF) sponzorisan od The Ronald. S. Lauder Foundation odobrio je $60.000 finansijske pomoći za popravku najoštećenijih delova krova.

Fondacija koja će sprovoditi i nadgledati restauraciju Sinagoge osnovana je u septembru 2001. Nazvana SOS Sinagoga, sastavljena je od članova Jevrejske Opštine – stručnjaka za arhitekturu u jevrejsku kulturnu baštinu, ali i od lokalnih političara, pre svega Jožefa Kase, predsednika fondacije, bivšeg gradonačelnika Subotice a sada aktuelnog potpredsednika republičke Vlade.

Između novembra 2001. i aprila 2002. godine sprovedene su hitne popravke da bi se građevina stabilizovala i sprečilo dalje propadanje. Izvedene su popravke na krovu, zamena i popravka oluka i zaštita vrata i prozora. Gabor Demeter, arhitekta Međuopštinskog zavoda za zaštitu spomenika, je sastavio dugoročnu studiju revitalizacije Sinagoge.

Ovim poslednjim zaštitnim merama dalje propadanje je, bar trenutno, zaustavljeno, međutim potrebno je što pre nastaviti sa daljim radovima da bi se spasila ova veličanstvena i izuzetno vredna građevina.